Dấu tích gần hai thế kỷ của quê hương và lời nhắn gửi đến con cháu mai sau
Trong mỗi làng quê Việt Nam, có những di sản không thể đo đếm bằng giá trị vật chất.
Đó là mái đình.
Là cây đa, bến nước.
Là những ngôi mộ của tiền nhân.
Là gia phả của các dòng họ.
Và đặc biệt là những đạo sắc phong của các triều vua được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Đối với quê hương Hòa Xá, hai đạo sắc phong hiện còn được lưu giữ tại đình làng là những di sản vô cùng quý giá.
Một đạo được ban dưới triều vua Minh Mệnh, năm thứ 2 – năm 1821.
Một đạo được ban dưới triều vua Thiệu Trị, năm thứ 4 – năm 1844.
Tính đến hôm nay, hai đạo sắc đã đi qua khoảng hai thế kỷ.
Hai trăm năm là một khoảng thời gian rất dài đối với đời người.
Biết bao thế hệ đã sinh ra, lớn lên rồi trở về với tổ tiên.
Biết bao mái nhà đã thay đổi.
Bao con đường làng đã đổi thay.
Bao thế hệ người Hòa Xá đã đi xa lập nghiệp.
Nhưng những đạo sắc này vẫn còn ở đây, như những nhân chứng lặng lẽ kể lại câu chuyện về quê hương cho con cháu hôm nay.
I. ĐẠO SẮC MINH MỆNH NĂM THỨ HAI – NĂM 1821
Trên đạo sắc có dòng niên đại:
明命二年七月二十日
Minh Mệnh nhị niên, thất nguyệt, nhị thập nhật.
Có nghĩa là:
Ngày 20 tháng 7, năm Minh Mệnh thứ 2 – năm 1821.
Đây là một mốc thời gian đặc biệt quý giá.
Bởi nó cho chúng ta biết rằng vào năm 1821, cách ngày nay khoảng hai trăm năm, đình làng Hòa Xá đã có một vị thần được triều đình nhà Nguyễn ban sắc phong và chính thức ghi nhận việc phụng thờ.
Nội dung đạo sắc theo công thức Hán văn triều Nguyễn có thể đọc và phục nguyên theo những đoạn còn khá rõ trên bản sắc:
敕……神護國庇民，稔著功德，經有歷朝封贈……
Có thể hiểu đại ý:
“Sắc cho vị thần… có công hộ quốc, che chở cho dân; công đức đã được ghi nhận rõ rệt, lại từng được các triều đại trước phong tặng…”
Đây là một câu rất quan trọng.
Bởi nó cho thấy vị thần được thờ tại Hòa Xá không phải mới xuất hiện dưới triều Nguyễn, mà việc thờ phụng và ghi nhận công đức đã có từ trước.
Nói cách khác:
Lịch sử tín ngưỡng của làng Hòa Xá có chiều sâu lâu dài hơn chính tờ sắc năm 1821.
II. NHẮC ĐẾN CÔNG ĐỨC CỦA THẾ TỔ CAO HOÀNG ĐẾ
Một đoạn rất đặc biệt trong sắc phong viết:
奉我世祖高皇帝大振英威開拓疆土
Phụng ngã Thế Tổ Cao Hoàng đế đại chấn anh uy, khai thác cương thổ.
Nghĩa là:
“Kính phụng đức Thế Tổ Cao Hoàng đế của ta, người đã làm rạng rỡ uy đức, mở mang bờ cõi.”
“Thế Tổ Cao Hoàng đế” chính là miếu hiệu của vua Gia Long, vị vua khai sáng triều Nguyễn.
Đoạn này cho thấy sắc phong được đặt trong bối cảnh triều Nguyễn nhắc đến công lao của vị vua khai sáng triều đại, đồng thời tiếp tục ghi nhận công đức của các vị thần được nhân dân phụng thờ.
Sau đó là ý:
今丕膺耿命，光紹鴻圖，緬念神休，盍隆恩典……
Đại ý:
“Nay trẫm kính nhận mệnh lớn, kế thừa cơ đồ; nhớ đến phúc đức của thần, nên ban thêm ân điển…”
Đây là một trong những công thức thường gặp trong sắc phong Minh Mệnh. Tư liệu Hán Nôm về sắc phong triều Nguyễn cũng ghi nhận đoạn công thức này với ý nghĩa nhà vua kế thừa cơ đồ, nhớ đến thần ân và gia thêm ân điển. Hán Nôm
III. VIỆC GIA PHONG VÀ CHO PHÉP HÒA XÁ TIẾP TỤC PHỤNG THỜ
Phần cuối đạo sắc có nội dung rất đáng chú ý:
……神準許懷安縣和舍社依舊奉事神，其相佑保我黎民，故敕。
Đọc theo âm Hán Việt:
“…thần chuẩn hứa Hoài An huyện, Hòa Xá xã y cựu phụng sự thần, kỳ tương hữu bảo ngã lê dân, cố sắc.”
Có thể dịch nghĩa:
“…chuẩn cho xã Hòa Xá, huyện Hoài An, được theo lệ cũ mà phụng thờ vị thần; mong thần tiếp tục phù trợ, che chở cho dân chúng của ta. Nay ban sắc.”
Đây là đoạn đặc biệt quan trọng đối với lịch sử Hòa Xá.
Bởi trong sắc đã ghi rõ:
懷安縣和舍社 – Hoài An huyện, Hòa Xá xã.
Tức là tên địa danh Hòa Xá đã được ghi trực tiếp trong văn bản cách đây gần 200 năm.
Đối với con cháu ngày nay, chỉ riêng chi tiết ấy đã có giá trị vô cùng lớn.
Nó cho chúng ta một bằng chứng bằng văn bản rằng Hòa Xá đã tồn tại và có cộng đồng làng xã, có đình, có tín ngưỡng phụng thờ thần từ đầu thế kỷ XIX.
IV. ĐẠO SẮC THIỆU TRỊ NĂM THỨ TƯ – NĂM 1844
Sau đạo sắc Minh Mệnh hơn hai mươi năm, đến triều vua Thiệu Trị, đình làng Hòa Xá tiếp tục được ban sắc.
Trên sắc ghi:
紹治肆年五月拾貳日
Thiệu Trị tứ niên, ngũ nguyệt, thập nhị nhật.
Tức:
Ngày 12 tháng 5 năm Thiệu Trị thứ 4 – năm 1844.
Đây là đạo sắc thứ hai mà anh/chị đã gửi hình ảnh.
Điều đặc biệt là đạo sắc này tiếp tục xác nhận việc phụng thờ vị thần tại Hòa Xá và tiếp tục nâng cao phẩm trật, mỹ tự của thần.
Mở đầu sắc có thể đọc rõ phần:
敕扶平顯節普德威正祐中等神護國庇民……
Trong đó có những mỹ tự phong tặng dành cho thần và cụm:
護國庇民 – Hộ quốc tí dân
có nghĩa:
Giúp nước, che chở cho dân.
Đây là một trong những ý nghĩa quan trọng nhất của sắc phong.
Nhà vua không chỉ ghi nhận thần linh theo tín ngưỡng dân gian, mà còn xác nhận vai trò tinh thần của vị thần đối với quốc gia và cộng đồng dân cư.
V. ĐIỀU RẤT ĐÁNG QUÝ TRONG ĐẠO SẮC NĂM 1844
Trong sắc Thiệu Trị có đoạn:
明命貳拾壹年值我聖祖仁皇帝五旬大慶節欽奉寶詔覃恩……
Có thể hiểu đại ý:
“Năm Minh Mệnh thứ 21, nhân dịp đại khánh năm mươi tuổi của Thánh Tổ Nhân Hoàng đế, đã kính vâng bảo chiếu ban ơn, làm lễ tăng thêm phẩm trật…”
Sau đó đạo sắc tiếp tục ghi việc:
gia tặng phẩm trật cho thần và chuẩn cho địa phương tiếp tục phụng thờ.
Điều này cho thấy đạo sắc Thiệu Trị năm 1844 không phải là một văn bản hoàn toàn tách biệt, mà nó kế thừa lịch sử phong tặng từ thời Minh Mệnh.
Nói một cách dễ hiểu:
Triều trước đã phong – triều sau tiếp tục ghi nhận.
Thế hệ trước đã thờ – thế hệ sau tiếp tục phụng thờ.
Đó chính là sự nối tiếp của truyền thống.
VI. “Y CỰU PHỤNG SỰ” – MỘT CÂU CHỈ VÀI CHỮ NHƯNG CÓ Ý NGHĨA RẤT LỚN
Cả hai đạo sắc đều có tinh thần:
依舊奉事
Y cựu phụng sự.
Nghĩa là:
Theo lệ cũ mà tiếp tục phụng thờ.
Đối với chúng ta ngày nay, bốn chữ này có ý nghĩa đặc biệt.
Bởi chúng nói lên rằng:
Việc thờ phụng tại Hòa Xá đã có từ trước khi đạo sắc được ban.
Và triều đình không phá bỏ truyền thống ấy.
Ngược lại, triều đình chính thức công nhận và cho phép địa phương tiếp tục phụng thờ.
Như vậy, hai đạo sắc không chỉ là giấy tờ của nhà vua.
Chúng còn là bằng chứng về sự tiếp nối của cộng đồng làng Hòa Xá qua nhiều thế hệ.
VII. HAI ĐẠO SẮC VÀ CÂU CHUYỆN VỀ HÒA XÁ
Nếu đặt hai đạo sắc cạnh nhau, chúng ta có thể hình dung một dòng thời gian rất đẹp:
1821 – Minh Mệnh năm thứ 2
Triều đình ban sắc, ghi nhận công đức của thần và chuẩn cho Hòa Xá tiếp tục phụng thờ.
1844 – Thiệu Trị năm thứ 4
Hơn hai mươi năm sau, triều đình tiếp tục ban sắc, tiếp tục ghi nhận và gia phong cho vị thần.
Ngày nay
Hai đạo sắc vẫn còn được gìn giữ tại đình làng.
Điều đó có nghĩa là giữa năm 1821 và năm 2026, có một sợi dây lịch sử kéo dài khoảng 205 năm.
Đó là một khoảng thời gian mà không một người nào có thể sống trọn vẹn để chứng kiến.
Nhưng một hiện vật có thể.
Và hai đạo sắc này chính là những nhân chứng ấy.
VIII. VÌ SAO CON CHÁU PHẢI GÌN GIỮ HAI ĐẠO SẮC?
Bởi nếu một ngày nào đó hai đạo sắc không còn nữa, chúng ta sẽ mất đi một phần bằng chứng trực tiếp về lịch sử quê hương.
Những câu chuyện truyền miệng có thể thay đổi theo thời gian.
Một thế hệ nhớ một cách.
Thế hệ sau có thể nhớ khác đi.
Nhưng một đạo sắc có niên đại cụ thể vẫn đứng đó.
Nó nói:
“Năm Minh Mệnh thứ 2, Hòa Xá đã có mặt ở đây.”
Nó nói:
“Năm Thiệu Trị thứ 4, truyền thống phụng thờ vẫn được tiếp nối.”
Và nó nói với con cháu:
“Các con không phải là thế hệ đầu tiên của quê hương này.”
IX. LỜI NHẮN GỬI CON CHÁU HÒA XÁ MAI SAU
Có thể sau này con cháu chúng ta sẽ đi rất xa.
Có người sống ở Hà Nội.
Có người vào miền Nam.
Có người sang nước ngoài.
Có người sẽ không còn nói giọng quê như thế hệ ông bà.
Có người thậm chí không còn biết hết những con đường, những bờ ruộng, những ngôi nhà cũ của Hòa Xá.
Nhưng mong rằng các con cháu vẫn còn biết một điều:
Mình có một quê hương.
Và quê hương ấy có một mái đình đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Trong mái đình ấy có những đạo sắc đã đi qua gần hai thế kỷ.
Hãy dạy cho con cháu rằng:
Đừng coi những tờ sắc cũ là những tờ giấy cũ.
Đó là ký ức của quê hương.
Đó là chứng tích của tổ tiên.
Đó là tài sản tinh thần của cộng đồng.
Và đó là thứ mà tiền bạc không thể mua lại được nếu một ngày bị mất đi.
X. TỪ MỘ TỔ ĐẾN ĐÌNH LÀNG – MỘT CỘI NGUỒN CHUNG
Nếu nhìn rộng hơn, chúng ta sẽ thấy một điều rất đẹp.
Mộ Tổ là nơi nhắc chúng ta nhớ đến nguồn gốc của dòng họ.
Đình làng là nơi nhắc chúng ta nhớ đến nguồn gốc của cộng đồng quê hương.
Sắc phong là những chứng tích giúp chúng ta nhìn thấy một phần lịch sử của quê hương ấy bằng chính văn bản của người xưa để lại.
Ba điều ấy kết nối với nhau:
TỔ TIÊN – QUÊ HƯƠNG – CON CHÁU
Tổ tiên sinh ra các thế hệ.
Quê hương nuôi dưỡng các thế hệ.
Và con cháu có trách nhiệm tiếp tục gìn giữ những gì tiền nhân để lại.
LỜI KẾT
Hai đạo sắc phong Minh Mệnh năm thứ 2 và Thiệu Trị năm thứ 4 không chỉ là hai cổ vật.
Đó là hai trang sử còn hiện hữu của Hòa Xá.
Chúng đã đi qua chiến tranh, qua những biến động của thời gian, qua bao thế hệ người làng.
Màu sắc có thể đã phai.
Tấm lụa có thể đã cũ.
Nhưng những dòng chữ của tiền nhân vẫn còn đó.
Và khi con cháu hôm nay cúi xuống nhìn những dòng chữ ấy, hãy nhớ rằng:
Hai trăm năm trước cũng có những người con Hòa Xá đứng trước đình làng, thắp nén hương và gìn giữ truyền thống.
Hai trăm năm sau, đến lượt chúng ta tiếp nhận trách nhiệm ấy.
Rồi một ngày, chúng ta cũng sẽ trở thành người của quá khứ.
Những đứa trẻ hôm nay sẽ trở thành ông bà, cha mẹ.
Và con cháu của chúng sẽ trở về Hòa Xá.
Mong rằng khi ấy, các em vẫn còn được nhìn thấy mái đình, vẫn còn được nghe câu chuyện về quê hương, vẫn còn được tận mắt nhìn thấy những đạo sắc mà cha ông đã gìn giữ.
Và các em sẽ hiểu:
“Ông cha chúng ta đã giữ lại những thứ này cho chúng ta.
Bây giờ đến lượt chúng ta giữ lại cho con cháu mình.”
HÒA XÁ – MỘT MÁI ĐÌNH, MỘT CỘI NGUỒN, HAI ĐẠO SẮC VÀ HÀNG TRĂM NĂM KÝ ỨC.
**GIỮ SẮC PHONG LÀ GIỮ LỊCH SỬ.
GIỮ ĐÌNH LÀ GIỮ HỒN QUÊ.
GIỮ CỘI NGUỒN LÀ GIỮ LẠI MÌNH CHO MUÔN ĐỜI CON CHÁU.**
